Produkcja w toku to produkty, które rozpoczęły proces wytwarzania, ale na dzień bilansowy nie stały się jeszcze wyrobami gotowymi. W rachunkowości zalicza się ją do zapasów, a jej wartość wycenia przede wszystkim według kosztu wytworzenia. Zmiana stanu produkcji w toku wpływa na wynik finansowy przedsiębiorstwa.
Czym dokładnie jest produkcja w toku?
Produkcja w toku obejmuje produkty znajdujące się między etapem wykorzystania materiałów a uzyskaniem wyrobu gotowego. Przedsiębiorstwo poniosło już koszty materiałów, pracy, energii lub usług obcych, ale proces technologiczny nie został zakończony.
Taki stan może wynikać z długości cyklu produkcyjnego, przerwy technologicznej albo zamknięcia okresu rozliczeniowego w trakcie realizacji zlecenia. W bilansie produkcja w toku jest ujmowana w aktywach obrotowych, w pozycji zapasów. Jest więc kapitałem zaangażowanym w niedokończone produkty, który nie został jeszcze odzyskany w formie sprzedaży.
Do produkcji w toku można zaliczyć także określone niezakończone usługi. Przy usługach objętych umowami długoterminowymi zastosowanie mogą mieć jednak szczególne zasady rozliczania wynikające z ustawy o rachunkowości i właściwych Krajowych Standardów Rachunkowości.
Produkcja w toku a półfabrykat – czym się różnią?
Produkcja w toku i półfabrykat należą do produkcji niezakończonej, ale nie oznaczają tego samego. Półfabrykat przeszedł określone fazy technologiczne i może zostać wyodrębniony, zmagazynowany oraz ujęty w ewidencji ilościowej i wartościowej. Produkcja w toku pozostaje natomiast w trakcie procesu i często nie nadaje się jeszcze do samodzielnego magazynowania.
| Cecha | Produkcja w toku | Półfabrykat |
|---|---|---|
| Stopień zaawansowania | Produkt jest w trakcie realizacji i nie osiągnął jeszcze wydzielonego etapu technologicznego. | Produkt przeszedł określone fazy i ma cechy wyodrębnionego elementu procesu. |
| Możliwość magazynowania | Często nie może być przechowywany jako samodzielny składnik produkcji. | Może zostać zmagazynowany i wykorzystany w dalszej produkcji. |
| Ewidencja | Najczęściej rozlicza się ją przez koszty zlecenia lub analitykę produkcji w toku. | Można ją ewidencjonować ilościowo i wartościowo jako odrębną pozycję. |
Przykładem półfabrykatu może być rama albo podzespół pojazdu, który może zostać odłożony do magazynu i później wykorzystany w montażu. Produkcją w toku będzie natomiast pojazd znajdujący się na stanowisku montażowym, gdy nie można go jeszcze wyodrębnić jako gotowego elementu.
Jak produkcja w toku wpływa na wynik finansowy?
Koszty poniesione na niedokończone produkty nie zawsze powinny w całości obciążać wynik bieżącego okresu. Ich część pozostaje w aktywach jako wartość produkcji w toku. W rachunku zysków i strat wpływ ten jest widoczny przez zmianę stanu produktów.
Gdy wartość produkcji w toku na koniec okresu jest wyższa niż na jego początku, część poniesionych kosztów zostaje aktywowana w zapasach. W typowym ujęciu zwiększa to wynik finansowy bieżącego okresu. Spadek wartości produkcji w toku oznacza natomiast rozliczenie wcześniej zgromadzonych kosztów i może pomniejszyć wynik.
Nie oznacza to, że sam wzrost produkcji w toku zawsze świadczy o poprawie sytuacji przedsiębiorstwa. Może wynikać z rozwoju produkcji, ale także z przestojów, opóźnień albo problemów z dostawami. Dlatego zmianę wartości trzeba analizować razem z postępem zleceń i planowanym terminem ich zakończenia.
Produkcja w toku występuje między innymi w następujących branżach:
- Motoryzacja – pojazdy na etapach montażu karoserii, układów i wyposażenia.
- Meblarstwo – płyty, elementy i meble w trakcie obróbki, montażu lub wykańczania.
- Elektronika – układy i urządzenia oczekujące na kolejne etapy asemblacji, testów lub konfiguracji.
- Budownictwo – niezakończone prace objęte umowami, rozliczane zgodnie z zasadami właściwymi dla danego rodzaju usługi.
Jak wycenić produkcję w toku?
Podstawowe zasady określa Ustawa o rachunkowości. Zgodnie z art. 28 ust. 1 pkt 6 rzeczowe składniki aktywów obrotowych wycenia się według cen nabycia lub kosztów wytworzenia, nie wyższych jednak od możliwej do uzyskania ceny sprzedaży netto na dzień bilansowy.
W przypadku produkcji w toku podstawą jest zwykle koszt wytworzenia ustalony na poziomie zaawansowania prac. Obejmuje on koszty pozostające w bezpośrednim związku z produktem oraz uzasadnioną część kosztów pośrednich. Do kosztu mogą należeć między innymi:
- materiały bezpośrednie zużyte do wykonania produktu,
- wynagrodzenia i inne koszty pracy bezpośrednio związane z produkcją,
- koszty przetworzenia i usług obcych przypisanych do zlecenia,
- uzasadniona część zmiennych i stałych kosztów pośrednich produkcji.
Art. 28 ust. 3 ustawy o rachunkowości wyłącza z kosztu wytworzenia między innymi koszty będące skutkiem niewykorzystanych zdolności produkcyjnych, straty produkcyjne, koszty ogólnego zarządu niezwiązane z doprowadzeniem produktu do obecnego stanu, koszty sprzedaży oraz koszty magazynowania, jeśli nie są konieczne w procesie produkcji.
Ustawa dopuszcza również uproszczenia. Produkcję w toku można wyceniać w wysokości pełnego kosztu wytworzenia, samych kosztów bezpośrednich albo wyłącznie wartości materiałów bezpośrednich. Możliwe jest także nieustalanie jej wartości, jeżeli nie powoduje to istotnego zniekształcenia aktywów i wyniku finansowego. Tego uproszczenia nie stosuje się do produkcji o przewidywanym czasie wykonania dłuższym niż trzy miesiące, przeznaczonej do sprzedaży albo na rzecz środków trwałych w budowie jednostki. Wyjątek dotyczy produkcji rolnej.
Przy wyborze metody znaczenie ma długość cyklu produkcyjnego oraz istotność kwoty. Przy krótkich, powtarzalnych procesach uproszczenie może być uzasadnione. Przy długiej produkcji, dużych wartościach lub znaczących różnicach między etapami prac potrzebna jest dokładniejsza kalkulacja kosztu wytworzenia. Wskazówki w tym zakresie zawiera KSR nr 13 „Koszt wytworzenia jako podstawa wyceny produktów”.
Jak zaksięgować produkcję w toku?
Sposób księgowania zależy od przyjętego planu kont i organizacji ewidencji. W praktyce koszty produkcji są gromadzone na kontach zespołu 5, a wartość produktów i produkcji niezakończonej może być ujmowana na koncie 60 „Produkty gotowe i półprodukty”. Przykładowy schemat wygląda następująco:
- Na konto Wn 50 „Koszty działalności podstawowej – produkcyjnej” odnosi się koszty bezpośrednie i odpowiednią część kosztów pośrednich związanych z produkcją.
- Na koniec okresu ustala się stan produkcji w toku na podstawie ewidencji zleceń, spisu z natury albo kalkulacji stopnia zaawansowania.
- Wartość ustalonej produkcji w toku przenosi się zapisem Wn 60 „Produkty gotowe i półprodukty” oraz Ma 50, ewentualnie Ma 49 „Rozliczenie kosztów”, zgodnie z przyjętym modelem ewidencji.
- Po zakończeniu produkcji wartość wyrobu gotowego pozostaje na koncie 60, natomiast przy sprzedaży jest przenoszona na konto kosztu sprzedanych produktów.
Jeżeli stan produkcji w toku zmniejsza się w kolejnym okresie, stosuje się zapis odwrotny, czyli Wn 50 lub Wn 49 oraz Ma 60. Konto 60 może zawierać odrębną analitykę dla wyrobów gotowych, półfabrykatów i produkcji w toku. W razie stosowania cen ewidencyjnych wykorzystuje się także konto 62 „Odchylenia od cen ewidencyjnych produktów i półproduktów”.
Na dzień bilansowy trzeba sprawdzić, czy wartość produkcji nie przewyższa możliwej do uzyskania ceny sprzedaży netto. Jeżeli wystąpi utrata wartości, różnicę ujmuje się jako odpis aktualizujący w pozostałych kosztach operacyjnych.
W bilansie sporządzanym według załącznika nr 1 do ustawy o rachunkowości produkcja w toku jest prezentowana w aktywach obrotowych, w pozycji B.I.2 „Półprodukty i produkty w toku”.
Jak ograniczyć nadmierny poziom produkcji w toku?
Produkcji w toku nie da się całkowicie wyeliminować w przedsiębiorstwie produkcyjnym. Można jednak skrócić czas przepływu materiałów i szybciej wykrywać zlecenia, które pozostają niezakończone. System ERP pomaga połączyć dane produkcyjne, magazynowe i księgowe, dzięki czemu łatwiej śledzić koszty oraz stopień wykonania prac.
Metody Lean Manufacturing i Just-in-Time wspierają ograniczanie przestojów, nadmiernych partii produkcyjnych oraz zapasów międzyoperacyjnych. Samo zmniejszenie wartości produkcji w toku nie jest jednak celem, jeśli prowadzi do braków materiałowych lub zakłóca ciągłość pracy. Istotne jest utrzymanie poziomu odpowiadającego rzeczywistym potrzebom procesu.
Najlepsza kontrola produkcji w toku łączy dane o wartości zapasu z informacją o tym, dlaczego konkretne zlecenie nadal nie zostało zakończone.
Produkcja w toku to zatem nie tylko pozycja w bilansie, lecz także informacja o kapitale zaangażowanym w niezakończone procesy. Prawidłowa wycena wymaga dopasowania metody do długości cyklu, wartości zleceń i przyjętej polityki rachunkowości, a właściwa ewidencja pozwala rzetelnie ustalić wynik finansowy.
